İçten Dışa Nöroçeşitlilik’in bu bölümünde, Psikolog Sevdenur Arslan ve program partneri Psikolog Ayşen Altay, nöroçeşitliliğin en temel ve önemli konularından birisi olan duyusal işleme farklıklarına bir giriş yapıyor. Daha az bilinen proprioseptif, vestibüler ve interoseptif duyuları ve bunların işlevleri de tanıtılırken, duyusal farklılıkların ne olduğu kadar bu farklılıkların bireyin içsel deneyiminde nasıl yaşandığına ve günlük hayatı nasıl şekillendirdiğine de odaklanılıyor. Duyusal deneyimlerin çoğunlukla çocukluk üzerinden ele alınmasına karşılık, yetişkinlikte bu deneyimlerin nasıl hissedildiği ve yönetildiği üzerine yeterli farkındalık olmaması bölümün önemli duraklarından biri.
Bu bölümde, çocuklukta yaşanan duyusal deneyimleri anlamanın yollarından birinin de kendini ifade edebilen nöroçeşitli yetişkinlerin içsel deneyimlerini dinlemekten geçtiği fikri tartışılıyor. Duyusal hassasiyet ve duyusal arayış gibi kavramların ötesine geçilerek, her bireyin tamamen kendine özgü duyusal profillere sahip olduğu vurgulanıyor. Az ya da fazla hassas olma ikiliğinin ötesinde, duyuların hangi bağlamda, ne zaman ve nasıl zorlayıcı ya da düzenleyici olabildiği ele alınıyor. Tüm bu konular, duyusal hassasiyeti bizzat deneyimleyen bir yetişkinin içsel gözünden aktarılıyor ve duyusal farklılıkları anlamaya yönelik daha nüanslı bir çerçeve sunuluyor.

Kısaca bu bölümde değinilen konular:
• Duyusal farklılıklar ve sinir sistemi işleyişi
• Duyusal hassasiyet ve duyusal arayış kavramları
• Vestibüler, proprioseptif ve interoseptif duyular
• Nöroçeşitlilikte duyusal profiller ve günlük yaşama etkisi
• Duyusal aşırı yüklenme ve regülasyon

Bölüm Sözlüğü

Duyusal hassasiyet

Belirli duyusal uyaranlara (ses, ışık, dokunma, hareket, içsel bedensel sinyaller gibi) diğer insanlara kıyasla daha yoğun tepki verme durumu.

Duyusal arayış

Sinir sistemini düzenleyebilmek için belirli duyusal uyaranlara daha fazla ihtiyaç duyma eğilimi. Hareket etme, basınç, dokunma ya da ritmik uyarım arayışı şeklinde görülebilir.

Duyusal aşırı yüklenme (Overstimulation)

Sinir sisteminin aynı anda çok fazla uyaranla karşılaşması sonucu baş etmekte zorlanması. Zihinsel dağılma, bedensel huzursuzluk ve geri çekilme ihtiyacıyla kendini gösterebilir.

Proprioseptif duyu

Vücudun uzaydaki konumunu, kasların ve eklemlerin durumunu algılamayı sağlayan duyu sistemi. Hareket, basınç ve beden farkındalığıyla ilişkilidir.

Vestibüler duyu

Denge, yönelim ve hareket algısıyla ilişkili duyu sistemi. Sallanma, dönme, hızlanma gibi deneyimlerle aktive olur.

İnteroseptif duyu

Vücudun içsel durumlarını algılamayı sağlayan duyu sistemi. Açlık, susuzluk, kalp atışı, nefes, gerginlik gibi sinyalleri kapsar.

Duyusal profil

Bir bireyin farklı duyulara verdiği tepkilerin, hassasiyetlerin ve düzenleme ihtiyaçlarının kendine özgü bileşimi. Her bireyin duyusal profili farklıdır.

Regülasyon

Sinir sistemi düzenlemesi. Sinir sistemi işleyişinin dengeli olması.

Ergoterapi

Bireylerin günlük yaşam aktivitelerine katılımını desteklemeyi amaçlayan, duyusal, motor, bilişsel ve çevresel faktörleri birlikte ele alan bir terapi alanı.

Duyu bütünleme terapisi

Duyusal bilgilerin sinir sistemi tarafından daha düzenli ve işlevsel şekilde işlenmesini desteklemeyi amaçlayan bir terapi yaklaşımı. Özellikle duyusal hassasiyet, duyusal arayış ve regülasyon güçlükleri yaşayan bireylerle çalışırken kullanılır.