Nöroçeşitlilik Nedir

Nöroçeşitlilik, insanların beyinlerinin ve sinir sistemlerinin farklı şekillerde çalışabileceğini ve bu farklılıkların insan çeşitliliğinin doğal bir parçası olduğunu ifade eden bir kavramdır. İnsanların düşünme, öğrenme, dikkat, duyusal deneyimleme ve dünyayla ilişki kurma biçimleri birbirinden farklı olabildiğini ve bu farklılıkların patolojize edilmeden bakılması gerektiğini savunur.
Bu çerçeve içinde otizm, DEHB, özel öğrenme güçlükleri (disleksi, diskalkuli, disparaxi), tourette sendromu gibi nörolojik farklılıklara tedavi edilmesi gereken bir bozukluk veya patoloji olarak değil, insanların doğal nörolojik farklılıklarının bir parçası olarak ele alır. Ancak nöroçeşitlilik, bu durumları tek tip deneyimler ya da sabit özellikler olarak ele almaz. Aynı tanıya sahip bireylerin bile dünyayı çok farklı şekillerde deneyimleyebileceğini kabul eder.

Nöroçeşitlilik bakış açısı, bireylerin yaşadığı zorlanmaları ve özel ihtiyaçları görmezden gelmez; ancak bunları yalnızca bireysel özelliklerle açıklamaya çalışmaz. Bireyin içinde bulunduğu ortamların, ilişkilerin ve beklentilerin bu deneyimin ayrılmaz bir parçası olduğunu vurgular. Aynı özelliklerin farklı koşullarda çok farklı şekillerde yaşanabileceğini hatırlatır. Bu yaklaşım, hem araştırma alanında hem de eğitim, terapi ve destek çalışmalarına kişiyi yalnızca dışarıdan gözlemlenen davranışlarıyla değil, içsel deneyimi ve yaşadığı bağlamla birlikte ele alan, güçlü yönleri merkeze alan, hak temelli ve normalleştirmeye çalışmayan bir bakış açısı ve yaklaşım getirir.

Bu kavram nereden geliyor?

Nöroçeşitlilik kavramı, otistik bir sosyolog olan Judy Singer’ın 1998 yılında yayınlanan makalesi (1) ile yaygınlanmış ve bir çok kişi tarafından ilk kez duyulmaya başlanmış bir kavramdır. Genel kanının aksine nöroçeşitlilik, tek bir kişinin fikrinden çok, otistik topluluklar, özsavunucular ve araştırmacılar tarafından online topluluklar sayesinde kollektif bir şekilde ortaya atılan ve geliştirilen bir çerçevedir (2).

Nöroçeşitlilik kavramı, otizm ve benzeri nörolojik farklılıkların uzun süre yalnızca eksiklik, bozukluk ve tedavi edilmesi gereken sorunlar olarak ele alınmasına, öznelerin değil sadece semptomların görülmesine tepki olarak ortaya çıktı. Geleneksel tıbbi yaklaşım, bu farklılıkları çoğunlukla dışarıdan bir bakışla tanımlıyor; nöroçeşitli bireyleri, kendi deneyimleri ve öznel dünyaları görünmez kalacak şekilde inceleme nesnelerine indirgeme eğilimi taşıyordu.

Bu çerçevede, otizm gibi nörolojik farklılıklar çoğu zaman onları yaşayan bireylerden çok; uzmanlar, kurumlar ve araştırmacılar tarafından konuşuluyor, anlamlandırılıyor ve sınıflandırılıyordu. Nöroçeşitlilik yaklaşımı ise tam bu noktada, “bizim hakkımızda, biz olmadan konuşulamaz” diyen bir yerden şekillendi.

Başlangıçta nöroçeşitlilik çoğunlukla otizm ile ilişkilendirildi. Bunun önemli bir nedeni, kavramın otistik bireylerin kendi deneyimlerinden ve itirazlarından doğmuş olmasıydı. Zamanla bu bakış açısının, DEHB, disleksi ve diğer nörolojik farklılıkları da kapsayan daha geniş bir çerçeve sunduğu görünür hale geldi.

Nöroçeşitlilik, nörolojik farklılıkları romantize etmeyi ya da yaşanan zorlukları yok saymayı amaçlamaz. Ancak bu farklılıkların yalnızca bireyin sorunu olarak ele alınmasına karşı çıkar. Bunun yerine, bireylerin deneyimlerinin, ihtiyaçlarının ve seslerinin merkeze alındığı bir anlayışı savunur.

Nöroçeşitli (Neurodivergent) ne demek?

Nöroçeşitli, bir kişiyi tanımlamak için kullanılan bir ifadedir. Bir kişinin beyin ve sinir sistemi işleyişinin, toplumda “tipik” ya da “normal” kabul edilen işleyişlerden belirgin biçimde farklı olması anlamına gelir. Otizm, DEHB, özel öğrenme güçlükleri, diskalkuli, Tourette sendromu gibi nörolojik farklılıklara sahip kişiler nöroçeşitli kişiler olarak ifade edilebilir.

Türkçede yaygın olarak kullanılan “nöroçeşitli” ifadesi, aslında İngilizcedeki neurodivergent kelimesinin birebir karşılığı değildir ve bir bireyden çok farklı nörolojik profillere sahip kişilerden oluşan bir topluluğu betimlemeye daha uygundur. Buna rağmen Türkçede bu şekilde yaygınlaştığı için, bu sitede de bu kullanım tercih ediliyor. Ayrıca Nörofarklı kelimesi de daha az yaygın kullanılsa da nöroçeşitli kelimesine alternatif olarak kullanılabilen bir kelimedir

Nörotipik (Neurotypical) ne demek?

Nörotipik, bir kişinin düşünme, öğrenme, dikkat verme ve duyusal deneyimleme biçiminin, toplumda yaygın olarak “normal” kabul edilen nörolojik işleyişlerle büyük ölçüde örtüşmesi anlamına gelir. Genellikle nöroçeşitlilik kavramı altında sayılan nörolojik farklılığa sebep olan durumların hiç birine sahip olmayan bireyler için kullanılır.

Nörotipik bir sinir sistemine sahip olmak bir üstünlük ya da daha doğru bir işleyiş biçimi değildir. Daha çok, toplumsal sistemlerin ve beklentilerin çoğunlukla bu örüntüye göre tasarlanmış olması sebebiyle nörotipik kişiler, bu sistemler içinde çoğu zaman daha az zorlanabilir.

Kaynakça